Hoe herken je een dwangneurose?
Een dwangneurose wordt gewoonlijk opgedeeld in dwanggedachten en dwanghandelingen. De meeste patiënten hebben last van beiden, maar er zijn ook mensen met alleen dwanggedachten of alleen dwanghandelingen.
Dwanggedachten zijn gedachten/beelden/impulsen die steeds maar terug blijven keren in iemand's hoofd en maar niet weg te lijken willen gaan. Iemand die last heeft van dwanggedachten heeft het gevoel dat hij geen controle over die gedachten heeft. Hij ervaart de gedachten als hinderlijk en opdringerig; ook omdat ze zijn gewone gedachten in de weg zitten. En hij weet dat die gedachten eigenlijk onzinnig zijn.
Zo zijn er mensen die voortdurend het idee krijgen dat ze iemand iets aangedaan hebben/zullen doen (bijvoorbeeld met een mes aanvallen). Anderen hebben weer steeds het idee dat van alles besmet is met ziekmakende bacteriën.
Deze dwanggedachten hebben allerlei onaangename gevoelens tot gevolg, zoals: angst, frustratie, twijfel, onzekerheid.
Om dwanggedachten te laten verdwijnen maken veel patiënten gebruik van dwanghandelingen. Die handelingen kunnen variëren van allerlei dingen (kranen, deuren, licht) controleren omdat de patiënt bang is dat er anders rampen zullen gebeuren, tot het voortdurend schoonmaken van van alles en nog wat om besmetting tegen te gaan. Weer anderen proberen rampen te bezweren -en hun dwanggedachten te sussen- door steeds vaste rituelen uit te voeren: bijvoorbeeld voorwerpen op een bepaalde manier neerzetten.
Zoals gezegd is het doel van die dwanghandelingen om de dwanggedachten te laten verdwijnen, maar helaas geven ze alleen maar tijdelijk verlichting. Aangezien de handelingen ook deel van de dwang uitmaken, zorgen ze ervoor dat de dwanggedachten uiteindelijk alleen maar erger worden, waardoor er nog meer dwanghandelingen moeten worden uitgevoerd. Op die manier houdt de stoornis zichzelf in stand en neemt steeds meer en meer het leven van de patiënt over.
Voor een lijst van de meest voorkomende vormen van dwang, zie hier.
Op deze site is een OCD-test te vinden, waarmee -aan de hand van een vragenlijst- gekeken kan worden of er sprake is van OCD of niet.
Welke aandoeningen lijken op OCD maar zijn het niet?
Eén van de problemen bij het vaststellen van OCD is dat de symptomen soms veel op die van andere aandoeningen lijken. Helaas is het zo dat veel hulpverleners in Nederland en Vlaanderen hier ook grote problemen mee schijnen te hebben. In zo'n 90% van de gevallen krijgen OCD-ers een verkeerde diagnose aan zijn broek. Met als gevolg dat de OCD-patiënt verkeerde behandelingen en medicijnen krijgt voorgeschoteld... waardoor hij vaak nog verder van huis raakt. Een goede diagnose van OCD is dus erg belangrijk.
Aandoeningen en stoornissen die op OCD lijken, zijn:
Piekeren - Dit zou je kunnen omschrijven als steeds maar blijven nadenken over problemen, zonder dat je echt tot een oplossing komt. Het verschil tussen piekeren en OCD is, dat het bij piekeren gaat over reële problemen, zoals bijvoorbeeld de angst dat je deze maand niet rond zal kunnen komen. De onderwerpen waar OCD-ers zich mee bezig houden, zijn eigenlijk onzinnig, en daar zijn ze zichzelf ook van bewust. Soms kan het onderwerp van een obsessie op zich wel zinnig zijn, maar wordt het probleem in het hoofd van de OCD-er buiten proporties opgeblazen.
Dwangmatige persoonlijkheid - Iemand met een dwangmatig karakter is te herkennen aan het feit dat hij heel erg gesteld is op orde, regelmaat en netheid, perfectionistisch is, erg verantwoordelijk is, maar ook moeite met improviseren en onverwachte gebeurtenissen heeft. Zo'n karakter kan onder sommige omstandigheden en in bepaalde beroepen erg van pas komen. Een dwangmatige persoonlijk hoeft geen problemen te geven. En zolang het maar niet al te dwangmatig wordt, is er geen sprake van OCD. Onder invloed van teveel stress hebben mensen met een dwangmatig karakter vaak de neiging dwangmatiger te worden om de spanningen de baas te blijven. Op een gegeven moment worden ze dan zo precies en perfectionistisch, dat het ten koste van hun normale leven gaat en hun dwangmatigheid een probleem wordt. Ze houden hun baan niet meer vol, of krijgen bijvoorbeeld relatieproblemen Hun dwangmatige karakter is dan overgegaan in OCD.
Fobie - Een stoornis die vaak met OCD wordt verward. Zowel fobieën als OCD vallen onder de noemer angststoornissen; angst speelt bij beide aandoeningen een centrale rol. Het grootste verschil tussen de twee ligt in het feit dat een fobie gericht is op een bepaald iets (spinnen) of een bepaalde situatie (spreken in het openbaar), terwijl OCD zich richt op de gevolgen van een bepaald iets (als die gaskraan niet goed dichtzit, ontploft de hele boel). Ook zit er een groot verschil in hoe de patiënt met de angst omgaat. Iemand die lijdt aan een fobie zal datgene wat hem angst aanjaagt letterlijk uit de weg gaan. Iemand die last heeft van OCD zal proberen de angst onder controle te krijgen door rituelen uit te voeren (op een bepaalde manier denken, of bepaalde handelingen verrichten). Ook kenmerkend aan een fobie is dat het erg vaak gepaard gaat met hyperventilatie.
Sites over fobie:
IPZO
Stichting FobieVRienden
Stichting Fobieclub Nederland
Depressie - Zou je simpel kunnen samenvatten met de term: somberheid. Het eens even niet zien zitten, is iets waar iedereen weleens last van heeft. Maar als je het dag in dag uit niet meer ziet zitten, alles door een zwarte bril bekijkt en geen zonstraaltje meer kunt onderscheiden, dan heb je het over een ziekte genaamd depressie. Het voortdurend moeten dwangen, kan iemand zeker depressief maken, maar er is dan geen sprake van depressie als ziekte op zich. Meestal als het beter gaat met de dwang, gaat het ook beter met het zich depressief voelen. De ziekte depressie kan ook dwanggedachten teweeg brengen: bijvoorbeeld obsessief bezig zijn met de dood of met schuld. Doordat die dwanggedachten soms heel erg op de voorgrond komen, kan iemand met een depressie onterecht de diagnose OCD krijgen, terwijl hij eigenlijk voor de depressie behandeld zou moeten worden.
Sites over depressie:
http://web.inter.nl.net/hcc/codemas/
http://www.dsdelft.nl/~prs/depressie.html
http://www.ggd.nl/ggdinfo/depres.htm
Psychose / schizofrenie - Zijn het directe gevolg van een fysieke stoornis in de hersenen. Iemand die aan psychosen lijdt, kan last hebben van dwanggedachten en -handelingen. Zo kan hij bijvoorbeeld obsessief bezig zijn met het idee dat er allerlei complotten tegen hem gesmeed worden. Het grootste verschil met OCD is echter dat OCD-ers eigenlijk wel weten dat hun dwanggedachten onzinnig zijn. Iemand die lijdt aan psychosen is ervan overtuigd dat zijn gedachten realistisch zijn.
sites over psychose / schizofrenie:
Voor het eerst een psychose
Hoe herkent u schizofrenie?
Over Schizofrenie
Tourette syndroom / tics - Stoornissen die opvallen door onwillekeurige motorische uitingen (spiersamentrekkingen, slaken van kreten), die zich vooral voordoen onder spanning. Handelingen als voortdurend moeten tikken met een voet, kunnen veel lijken op dwanghandelingen. Het grote verschil is dat deze handelingen bij mensen met Tourette of tics onwillekeurig zijn. Bij iemand met OCD worden de handelingen bewust uitgevoerd.
site over Tourette / tics:
Stichting Gilles de la Tourette
Verslavingen - Obsessief bezig zijn met alcohol, nicotine, eten, sex, gokken, werk, et cetera kan op het eerste gezicht veel lijken op OCD, maar toch is een verslaving wezenlijk anders. Het belangrijkste verschil is wel dat OCD-ers geen plezier beleven aan het toegeven aan hun dwang. De dwang wordt als opdringerig en onplezierig beschouwd. Ze voelen zich misschien even opgelucht, maar er zit geen greintje genot bij. Bij een verslaving speelt dat genot -hoe kort het ook mag duren- wel een grote rol. Het toegeven aan de verslaving geeft een verslaafde tijdelijk veel bevrediging, hoeveel spijt hij er ook naderhand over mag hebben.
site over verslavingen:
VERSLAVING
Gemengde klachten - Verschillende aandoeningen kunnen ook tegelijk bij één persoon voorkomen. Dat maakt het er natuurlijk niet makkelijker op om de juiste diagnose te stellen. In zo'n geval is het belangrijk de verschillende stoornissen van elkaar te onderscheiden en voor iedere aandoening de juiste behandeling en medicijnen te krijgen.
Hoeveel mensen lijden aan OCD?
Omdat OCD een verborgen ziekte is -veel OCD-ers houden hun dwang verborgen voor de buitenwereld en veel anderen weten niet eens dat ze lijden aan OCD- is het precieze aantal mensen dat in Nederland en Vlaanderen aan OCD lijdt onbekend. Desondanks wordt geschat dat zo'n 2 a 3 procent van de bevolking op één of andere manier aan dwang lijdt of daar aan geleden heeft. Dat betekent: zo'n 300.000 tot 400.000 mensen in Nederland, en zo'n 100.000 tot 200.000 in Vlaanderen.
Op welke leeftijd begint OCD?
De leeftijd waarop OCD voor het eerst de kop opsteekt, varieert van de peuterleeftijd tot aan de volwassenheid. Een groot deel van mensen die lijden aan dwang, krijgt daar op jonge leeftijd -als kind of als puber- al last van. Omdat OCD zo hardnekkig is en vaak niet of slecht behandeld wordt, blijven de meeste OCD-ers tot in hun volwassenheid last houden van dwangklachten.
Wat is de oorzaak van OCD?
Dat is helaas nog niet precies bekend. Er zijn wel sterke aanwijzingen dat het probleem ligt in de communicatie tussen diverse gebieden in de hersenen. Van grote invloed op die communicatie is een stof genaamd serotonine die zorgt voor de overdracht van impulsen tussen de zenuwcellen in de hersenen. Er wordt gedacht dat een te laag serotoninegehalte ervoor zorgt dat onder andere OCD de kop op kan steken. Vandaar ook dat medicijnen die het serotoninegehalte in de hersenen verhogen, goed kunnen helpen tegen OCD.
Is OCD erfelijk?
Er is nog geen gen gevonden dat OCD veroorzaakt, alhoewel het regelmatig voorkomt dat meerdere leden van een familie last hebben van dwang. Waarschijnlijk is dat er net als bij veel andere stoornissen, een aanleg voor OCD aanwezig is, maar dat factoren van buitenaf -bijvoorbeeld veel stress, traumatische gebeurtenissen, of het afkijken van dwangmatig gedrag van anderen- de zet kunnen geven die nodig is om OCD te krijgen. Opvallend bij OCD binnen families is vaak dat leden verschillende variaties van dwang hebben: dus een vader heeft controledwang en zijn zoon heeft juist last van wasdwang. Niet de symptomen worden 'overgenomen', maar wel de dwang.
Hoe kunnen familieleden en vrienden van de ocd'er het beste omgaan met de dwang?
OCD heeft niet alleen een ingrijpende invloed op de patiënt zelf, ook de levens van familie en vrienden worden er vaak diepgaand door beïnvloed. Als het niet is doordat ze rechtstreeks in de dwang worden betrokken -bijvoorbeeld omdat ze mee moeten helpen met schoonmaken- dan is het wel omdat de dwang -zelfs al wordt die verborgen gehouden- veel tijd en aandacht opslokt. Om maar niet te spreken over de invloed die dwang heeft op de emoties van de ocd'er.
Eén van de eerste problemen waar familie en vrienden tegenop kunnen lopen, is dat ze zien dat de ocd'er duidelijk problemen heeft, maar niet weten hoe en wanneer ze erover moeten beginnen. Het beste in zo'n geval is te proberen zoveel mogelijk te weten te komen over OCD. Als je weet wat deze ziekte inhoudt, is het makkelijker te begrijpen waar de patiënt onder lijdt.
Het is belangrijk te onthouden dat ocd'ers zich vaak erg schamen voor hun dwanggedachten en -handelingen. Ze weten dat die eigenlijk onzinnig en onnodig zijn, maar ze kunnen er gewoon geen weerstand aan bieden. Daardoor voelen ze zich vaak zwak en schuldig, als ze er weer aan toegegeven hebben. Daarom is het het beste de ocd'er voorzichtig en begripvol, maar toch eerlijk en open te benaderen. Voor iemand die zolang zijn OCD alleen heeft moeten dragen, is het ondanks de schaamte, toch vaak een opluchting dat hij er nu eindelijk over kan praten. Zelfs een klein beetje de last delen, kan al zorgen voor wat verlichting.
Het kan ook gebeuren dat degene met OCD ontkent dat hij ergens last van heeft en zijn problemen bagataliseert. Natuurlijk kan het zijn dat de dwang inderdaad niet zo zwaar is dat hij niet meer goed kan functioneren, maar vaker is er iets anders aan de hand. Of de schaamte is te groot. Of de ocd'er heeft zelf niet door dat hij lijdt aan een ziekte. Of hij weet juist wel dat er iets mis is, maar hij is bang om iets tegen de dwang te ondernemen; bang dat hij als aansteller wordt gezien als hij professionele hulp zoekt, of bang dat hij zal moeten stoppen met dwangen en daardoor zijn angst niet meer onder controle kan houden.
Dat zijn allemaal gevoelens om rekening mee te houden, en opdringerig zijn helpt daarbij niet. Meestal zal de patiënt zich dan nog verder terugtrekken in zijn dwang, en dat is nou net precies wat je niet wilt. Het beste in zo'n geval is eerlijk en open te blijven praten over de OCD, en dus niet alle confrontaties uit de weg gaan. Confrontaties uit de weg gaan, is toegeven aan de terreur van de dwang; en daar wordt de dwang alleen maar sterker van. Ocd'ers zijn vaak erg intelligente mensen die in ieder geval diep in hun hart wel weten dat die rare gedachten in hun hoofd en die merkwaardige handelingen niet gezond zijn. Als dwangers geconfronteerd worden met kennis over OCD, het feit dat ze niet de enigen zijn, en het feit dat er goede mogelijkheden zijn om weer beter te worden, is er vroeg of laat een goede kans dat er een vruchtbare bodem gevonden wordt. Tenslotte is er altijd nog een deel dat niet door de dwang kan worden bereikt: de persoon die de ocd'er werkelijk is, hoe ver die ook soms in een hoek is gedwongen.
Als een OCD-patiënt hulp krijgt, is het werk voor zijn naasten nog niet voorbij. Integendeel zelfs: dan is hun steun en aandacht pas echt nodig. Van de OCD afkomen is geen makkelijke opgave. Met de juiste medicijnen en therapie zijn hele goede resultaten te bereiken, maar de patiënt zal veel werk moeten verzetten. Hij zal met vaste regelmaat zijn medicijnen moeten innemen, naar therapie gaan en zijn huiswerk doen. En het moeilijkste van alles: hij zal voortdurend de confrontatie met zijn dwang en de daarachter liggende angsten moeten aangaan. En alle beetjes steun zijn daarbij natuurlijk meegenomen.
Het is belangrijk niet te proberen de ocd'er vooruit te krijgen met negatieve kritiek. Ocd'ers zijn daar van nature zelf al erg goed in, dus daar hebben ze de bijdragen van omstanders niet bij nodig. Wat wel helpt zijn oprechte complimenten voor iedere behaalde overwinning, hoe klein die ook voor een gezond persoon mag lijken.
Het kan zijn dat de persoon met OCD zijn frustraties op mensen in zijn omgeving af gaat reageren of probeert hen in zijn dwang te betrekken, zodat hij zich (tijdelijk) wat beter kan voelen. Probeer kalm en geduldig te blijven als tegenwicht voor de angsten van de ocd'er. Daar heeft hij veruit het meeste aan. In ieder geval is er dan tenminste één persoon rustig.
Het is een algemene misvatting dat OCD wel zal voortkomen uit slechte gezinssituaties. Slechte gezinssituaties en traumatische gebeurtenissen kunnen zeker invloed hebben op de OCD, maar er zijn ook zat patiënten die uit prima, stabiele gezinnen komen. Het probleem met dwang is, dat de ziekte het hele gezin kan meeslepen in de spanningen die OCD met zich meebrengt. De rest van het gezin wil vaak zijn best doen om de angst en het lijden van de patiënt weg te nemen, en komen daardoor in allerlei ongezonde patronen terecht die juist de dwang in stand houden of nog erger maken.
Vooral het meehelpen met dwangen is geen goed idee. Bijvoorbeeld 5 keer per dag gaan douchen omdat de dwanger dat wil vanuit zijn smetvrees. Het gevolg is niet alleen dat er behalve de dwanger nu ook nog anderen aan het dwangen zijn en hun leven ook steeds meer geregeerd wordt door de terreur van de dwang, ook wordt de dwang 'beloond'. Dwang draait voornamelijk om controle proberen te houden over het leven. Maar dan wel op een ongezonde manier. Wordt er meegedwangd, dan kan de dwanger het gevoel krijgen dat die controle groter wordt... door het dwangen; en dat dwangen dus succesvol is. Terwijl dat in werkelijkheid niet zo is. Het is nog steeds ongezond.
Een tweede gevolg kan zijn dat dwangen alleen voor de ocd'er niet meer vol te houden was, maar dat door het meedwangen van de omgeving het dwanggedrag weer vol te houden wordt. Of, zoals dwangers het zo graag verwoorden: 'Mijn leven is leefbaar'. Alsof het leven niet meer zou moeten zijn dan een soort levenslange gevangenisstraf die je uitzit voor iets dat je niet gedaan hebt. Omdat het leven nu weer 'leefbaar' is, is de noodzaak om hulp te zoeken en/of de confrontatie met de dwang aan te gaan naar een lager plan geschoven. Waarom zou je je aan die 'ellende' blootstellen als het leven 'leefbaar' is met die dwang? En zo blijft de dwanger hangen in een wankel evenwicht tussen de misère van het dwangen en de angst voor de confontatie met dezelfde dwang. Je kunt het natuurlijk aardig lang volhouden zo, maar erg gelukkig wordt je er niet van; alhoewel dwangers zichzelf zullen proberen wijs te maken dat ze wel gelukkig zijn, omdat hun leven 'leefbaar' is. Onschuldig in de gevangenis zitten is inderdaad 'leefbaar', maar waarom zou je daar blijven zitten als er mogelijkheden bestaan om weer vrij buiten te kunnen lopen? Bovendien is een 'leefbaar' leven een hellend vlak: voordat je het weet, ben je langzaam maar zeker helemaal naar beneden geschoven en noem je je leven nog steeds 'leefbaar'.
Voor mensen uit de omgeving van de dwanger is het erg belangrijk te onthouden dat de dwanger degene is met de ziekte. En dat zij degenen zijn die niet ziek zijn. Laat de dwang dus daar waar hij hoort: bij de dwanger.