Er bestaan veel vormen van dwangstoornis, en bij de ene patiënt kan de ziekte zich net even anders uiten dan bij de andere. Toch is er een aantal patronen die regelmatig voorkomen en die goed herkenbaar zijn. Hieronder volgt een overzicht van de bekendste en meest voorkomende OCD-vormen.
Wasdwang komt voort uit angst voor vuil of voor besmetting (smetvrees). De patiënt moet telkens weer zijn handen wassen, of zich uitgebreid douchen. Of hij moet iedere keer als hij buiten de deur is geweest, zijn kleren wassen.
Zo was er een patiënt, een man van 32 jaar, die werkzaam was in een fabriek waar accu's gemaakt werden. Zijn klachten begonnen in de periode dat hij in de accufabriek werkte. Thuisgekomen na het werk, werd hij steeds heviger door de angst bekropen dat hij besmet materiaal op zijn kleren of op zijn lichaam met zich meedroeg. Het grondige reinigen dat er op volgde, ging ten slotte zoveel tijd in beslag nemen dat hij nergens anders meer aan toe kwam en tenslotte zelfs zijn baan moest opgeven. Daarmee was het probleem helaas echter niet opgelost. Want overal op straat zou, zonder dat hij wist, door een ander accuzuur of iets dergelijks gemorst kunnen zijn. Dat betekende dat de wasverplichting bleef bestaan. Alleen al de gedachte aan zulke giftige stoffen maakte hem zo van streek, dat hij zo min mogelijk naar buiten ging, contacten met familie en vrienden meed en al zijn energie besteedde aan het vermijden van mogelijk vuil. En bij iedere twijfel of dat wel gelukt was, moest hij zich opnieuw eindeloos wassen.
Schoonmaakdwang lijkt erg op wasdwang. Het verschil is echter dat iemand met wasdwang vooral zichzelf moet wassen, terwijl iemand met schoonmaakdwang het huis overdreven grondig moet reinigen. Zo moet bijvoorbeeld na iedere maaltijd de keukenvloer in het sop en moeten dagelijks alle bedden worden verschoond, of er moet urenlang worden gestofzuigd. Net als bij wasdwang, ligt ook hier meestal een vorm van smetvrees, bewust of onbewust, aan de dwang ten grondslag.
Bij een controledwang moet telkens weer gecontroleerd worden of iets wel goed is gegaan. Veelvuldig wordt nagegaan of de deur wel op slot is, of de kraan wel is dichtgedraaid, of het licht wel uit is, of er nog genoeg geld in de portemonnee zit voor de boodschappen, enz. Maar ook vreemdere dingen, zoals het telkens controleren of de blaas wel helemaal leeg is voordat men de deur uit gaat, kunnen aan controledwang onderworpen zijn. Een ander voelt zich thuisgekomen van zijn werk, telkens weer gedwongen naar de zaak terug te gaan om te kijken of hij niet per ongeluk iemand in een kast heeft opgesloten.
De vraagdwang is voor de huisgenoten wel een uiterst hinderlijke vorm van dwangstoornis. Tot in het extreme toe kan de patiënt steeds weer dezelfde vraag blijven stellen. En niet alleen het beruchte 'hou je nog wel van me?', dat ook zonder dwangstoornis menige relatie kan verstoren, maar vaak over heel banale zaken, zoals 'staat de vuilniszak al buiten?', 'hoelaat komen morgen oom Henk en tante Nellie?' en 'jij was twee jaar geleden toch op een woensdag jarig?'. Als iemand de vragen niet, of slechts één of twee keer beantwoordt, wordt de patiënt steeds onrustiger en ongelukkiger. En dat willen de meeste mensen hem niet aan doen. Maar het doorgaan met het 'vraag-en-antwoordspel' lost ook niets op. Hij houdt het altijd langer vol en als een bepaalde vraag genoeg aan bod is geweest, komt er snel genoeg weer een nieuwe.
Iemand die lijdt aan een dwangmatige traagheid valt op doordat hij onbegrijpelijk veel tijd nodig heeft voor allerlei gewone routinehandelingen, zoals zich aankleden en wassen.
Bij mensen met een dwangstoornis kunnen zich in het algemeen verschillende dwangstoornissen tegelijk, in wisselende combinaties, voordoen. Iemand met een wasdwang kan bijvoorbeeld vooral opvallen doordat dit wassen zo ongelooflijk langzaam gebeurt, of doordat hij zich telkens een bepaald aantal keren moet wassen. Welk aspect van het hele gebeuren het meest in het oog springt, of voor de patiënt de meeste betekenis heeft, bepaalt de naam die zijn dwangstoornis krijgt.
Uit: 'Spreekuur thuis: Dwang' van drs. Paul Wisman.